اسپرانتو در ایران (۶) Esperanto en Irano

علیرضا دولتشاهی

بهمن شیدانی آشنایی ناآشنا!

در بخش‌های پیشین این نوشته، با نمایی کلی از پیدایی و برپایی جنبش زبان جهانی اسپرانتو در ایران آشنا شدیم. مرحله‌ای که باهم از آن سخن گفتیم، سرآغاز یا مرحله نخست جنبش زبان جهانی اسپرانتو در ایران بود. دوره‌ای که تا حدود سال ۱۳۰۴ خورشیدی را می‌پوشاند. در آن بخش‌های پیشین تلاش، ارائه بر نگاهی به روند بالندهٔ جنبش زبان جهانی اسپرانتو در مقایسه با روند حرکت جامعه به سوی دانایی و آگاهی بود. روندی که گروهی آن را برآمده از انقلاب مشروطیت می‌دانند و گروهی دیگر آن را علت پیدایش مشروطیت، هر چه هست، انسان ایرانی در آن سال‌های پرشتاب، در پی یافتن معنای متن خویش بوده است. در نخستین فصول تاریخ یا به تعبیری تاریخچهٔ جنبش زبان جهانی اسپرانتو در ایران، بی‌هیچ شک، پر آوازه‌ترین نام از آنِ بهمن شیدانی است. آشنایی ناآشنا!
گزافه نیست اگر وی را پدر جنبش زبان جهانی اسپرانتو در ایران بنامیم. اما دربارهٔ وی و از وی چه می‌دانیم؟ تاکنون تاریخ و پیشینه این جنبش شکلی شفاهی داشته است. دربارهٔ شیدانی حرف‌هایی هست و حرف‌هایی زده می‌شود اما هیچ کدام مکتوب نیست. آنچه دربارهٔ او مکتوب گشته است بیشتر از چند پاراگراف کوچک نیست. او در عینِ نامداری گمنام است. او کجا و در چه تاریخی‌زاده شده است؟ نگارنده هنوز دراین‌باره سندی نیافته است. اصولاً از زندگی شیدانی پیش از گرایش وی به جنبش زبان جهانی هیچ نمی‌دانیم. هرچند که از دورهٔ اسپرانتو وی نیز اندک می‌دانیم. وی از کارکنان روزنامه رعد بود که نشریه‌ای مستقل به‌حساب می‌آمد که به هیچ حزبی وابسته نبود. مدیریت رعد بر عهدهٔ سید ضیاءالدین طباطبایی بود که پس از بازگشایی دوره سوم مجلس شورای ملی بنیاد گرفت. شیدانی رییس انجمن اسپرانتوی ایران و مؤلف دو کتاب آموزشی اسپرانتو به فارسی است. وی در نخستین جشنِ زبان جهانی اسپرانتو در روز جمعه سی ذیقعده سال ۱۳۳۴ هجری قمری در تهران سخنرانی کرد و به معرفی اسپرانتو پرداخت. این سخنرانی بی‌شک نخستین معرفی اسپرانتو از یک تریبون عمومی در حضور خبرنگاران بود. شیدانی از نخستین آموزگارانِ زبان جهانی اسپرانتو در ایران است. وی در منزلی در خیابان قوام الدوله کوچه قوام دفتر شب‌های شنبه و جمعه به تدریس اسپرانتو می‌پرداخت علاوه بر این دیگر مدرسان گروه وی نیز از وی اسپرانتو را آموخته بودند. دیگر اسپرانتودانان نامدار آن دورهٔ ایران همگی اگر نه، درصد بالایی از آنان شاگردان شیدانی محسوب می‌شوند. تلاش شیدانی بر این بود تا اسپرانتودانان در عرضهٔ زندگی اجتماعی و فعالیت‌های اجتماعی روزگار حضورداشته باشند. این حضور همواره بانام اسپرانتو گره‌خورده بود. همچنان که دیدیم اسپرانتودانان آن روزگار برای خود صفاتی از قبیل اسپرانتیست یا محصل اسپرانتو به‌کار می‌بردند. اما در سال ۱۳۳۵ هجری قمری که حریقی بزرگ در شهر آمل به وقوع پیوست شیدانی به همراه عبدالحسین خان‌منصور رحمانی، موچول خانم، معصومه خانم، ملوک خانم، و نصرت خانم مصور رحمانی به کمک حریق زدگان شتافتند. و از کمک‌های مالیِ خود آنان را بهره‌مند ساختند (عصر جدیدش ۹۸ ص ۵ مورخ ۲۵ رجب ۱۳۳۵ برابر ۷ مه ۱۹۱۷) شیدانی پس از اقامت سید احمد کسروی در تهران به‌افتخار وی جشنی بر پا کرد. در آن جشن بر اساس گزارشِ خود کسروی مستر مور، خبرنگار انگلیسیِ روزنامهٔ تایمز، نیز حضور داشت. شیدانی همسر موچول خانم مصور رحمانی از آموزگاران زبان جهانی اسپرانتو بود و دارای دو فرزند به نام‌های فرحبخش و ماری شیدانی است. منزل وی، بر اساس آگهی مندرج در روزنامهٔ ناهید (ش ۴۰-۳۶ ص ۸، شنبه ۱۶ جمادی الثانی ۱۳۴۲ =۶ دلو ۱۳۰۲) در خیابان شمیران نمره ۴۴ بوده است. خانه‌ای که بی‌شک امروز پس از هشتاد سال چیزی از آن نمانده. حتی در خاطره‌ها نیز. بیشتر این پرسش را طرح کردیم که نخستین گروندگان به زبان جهانی اسپرانتو در ایران چگونه اسپرانتو را آموخته‌اند؟ و از کدام زبان؟ دیدیم که اکثر آنان به‌طور مستقیم از بهمن شیدانی اسپرانتو را آموختند.
اما حال جالب خواهد بود که بدانیم خود شیدانی چگونه و از چه طریق با زبان جهانی اسپرانتو آشنا گشت و آن را آموخت؟ شیدانی در ویرایش دوم «لسان عمومی اسپرانتو» ًبه شرح رویکرد خود به اسپرانتو می‌پردازد و در متنی به زبان اسپرانتو داستان را باز می‌گوید. در زمستان سال ۱۹۱۱ میلادی در اولین سفر خارجی خود، شیدانی از تفلیس به سوی جلفا در حرکت بود. در آن هنگام وی تنها- و به‌جز فارسی- زبان‌های ترکی و فرانسوی را نیز می‌دانست. در ایستگاهی برای کاری از قطار پیاده شد. شیدانی پس از مدتی متوجه می‌شود که قطاری شروع به حرکت کرده است. او درنمی‌یابد که قطار از آن وی بوده یا نه ولی در پی قطار شروع به دویدن می‌کند و سرانجام موفق می‌شود به واگن آخر وارد شود. ولی تلاش وی برای وارد شدن به کوپه بی‌نتیجه می‌ماند. در این لحظه می‌اندیشد که آیا به‌راستی این‌‌ همان قطار پیشین است یا نه؟ آیا وی به‌جای رفتن به جلفا دیگر بار به سوی تفلیس نمی‌رود؟ از این فکر به وحشت می‌افتد زیرا تمام بار و حتی بلیط‌های وی در واگن قطار دیگر مانده است! او به دربسته می‌کوبد و سربازی در را می‌گشاید و با زبان روسی از وی پرسش می‌کند. شیدانی که روسی نمی‌داند به ترکی پاسخ می‌دهد. سرباز چیزی درک نمی‌کند و درب را دیگر بار بر وی می‌بندد. پس ازمدتی بازرس دیگر می‌آید و شیدانی به وسیله زبان‌های فرانسوی و ترکی نیز نمی‌تواند او را متوجه وضع خود سازد. این بازرس نیز وی را‌‌ رها کرده می‌رود. شیدانی در لحظات سختی که می‌گذراند مقالهٔ یوسف اعتصامی دربارهٔ اسپرانتو را به یا می‌آورد، وی تصمیم می‌گیرد که اگر دیگر بار به ایران بازگردد در راه آموزش اسپرانتو تلاش نماید. سرانجام پس از گذشت یک ساعت مأمور دیگری می‌آید و شیدانی با انگشت بر شیشه شماره کوپه خود را می‌نویسد که عدد ۲۴ است مأمور می‌خندد و شیدانی درک می‌کند که قطار را درست تشخیص داده و قطار به‌سوی جلفا در حرکت است. مأمور شیدانی را به کوپه‌اش هدایت می‌کند. در سفرِ خود، شیدانی در باکو نیز توقف دارد و در آنجا به سختی دو کتابِ آموزش اسپرانتو تهیه می‌کند. ولی متأسفانه توضیح نمی‌دهد که آن دو کتاب به چه زبانی است و از کدام مؤلفان. سپس وی به خودآموزی می‌پردازد. در سال ۱۹۱۳ وی نخستین جزوه‌یِ آموزشیِ اسپرانتو به فارسی را در هزار نسخه و سال بعد در سه‌هزار نسخه منتشر می‌کند و به‌رایگان در سراسر ایران پخش می‌کند. پس از پایان دورهٔ نخست تاریخچه اسپرانتو در ایران، از شیدانی کمتر نامی در میان است. می‌دانیم که وی خودآموز دیگری در سال ۱۳۰۸ خورشیدی در تهران منتشر کرد. در مطبوعات عصر رضاخان نیز پراکنده مطالبی درباره اسپرانتو درج می‌شد. اما آنچه مربوط به شیدانی است. آگهی انتشار «کتاب لسان عمومی اسپرانتو» تألیف وی است. از آگهی‌ها چنین برمی‌آید که وی به اداره کردنِ کتاب فروشیِ فرهنگ مشغول بوده است. به‌راستی سرنوشت برای وی چه رقم‌زده است؟ در کجا خفته است؟

بهمن شیدانی تلاشگر و آموزگار زبان جهانی اسپرانتو در ایران
بهمن شیدانی تلاشگر و آموزگار زبان جهانی اسپرانتو در ایران

ادامه دارد

این مقاله در صفحه ۱۶ شماره ششم  مجله پیام سبزاندیشان زمستان ۱۳۸٢ چاپ شده است.

One thought on “اسپرانتو در ایران (۶) Esperanto en Irano

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *