اسپرانتو در ایران (۲) Esperanto en Irano

آغاز اسپرانتو در ایران 
علیرضا دولتشاهی 

جنبش مشروطیت در ایران، رویکردی معطوف به دانایـی بود. می‌توان ه یاد بیاوریم که در کشور همسایه ترکیه، جنبش زبان جهانی اسپرانتو قدمتی بیش از ایران دارد. می‌دانیم جنبش زبان جهانی اسپرانتو در کشـور ترکیه همزمان با کشورهای مصر و کلمبیا، در سـال ۱۹۱۲ –یعنی چهار سال زودتر از پیدایی جنبش اسپرانتو ایران – شکـل گرفت؛ آن‌سان که مشروطیت- یا به تعبیر دیگر تنظیمات – در ترکیه نیز قدمتی بیشتر از ایران دارد. اما جنبش زبان جـهـانـی اسپرانتو در ایران پیوسته‌تر، زنده‌تر و قدرتمندتر از تـمـامـی کشورهای منطقه در طول حیات ۸۶ ساله خود بوده و هست.جنبش برپایی مدارسِ نوین در ایران را – کـه بـه همت و

پشتکار زنده‌یاد حسن رشدیه پـا گـرفـت – یـکـی از پایه‌های بنیادینِ بنیان مشروطیت در ایران دانست. پایه‌ای کـه در پی کشف جهانی نو و پرورش انسانی نو برآمده بود.
پس از پیروزی نخستین جنبش مشروطیت، موج بـرپـایـی مدارس، انجمن‌ها و کتابخانه‌ها در ایران بالا گرفت. گویی هـمـه در پی آگاهی، در پی تبیین جهان و در پـی یـافـتـن پـاسـخ پرسش‌های برآمده از برخورد با جهان پرتکاپوی دوردست‌ها بودند. در چنین روزگاری، برای ایرانیان، زبان جهانیِ اسپرانتو نیز روزنی بود گشوده از جهانی عتیق بر عصر پرشتاب جهان دگرگونی‌ها. زبانِ جهانی اسپرانتو، ضلعی گشت از ایـن مـوج دانایی خواهی ایرانیان.
رویکرد ایرانیان به زبان جهانی اسپرانتو از نیازی درونـی سرچشمه می‌گرفت. این سخن، سخنی گـزاف نـیـسـت؛ زیـرا ایرانیان در آن روزگار در پی دستیابی به‌وسیله‌ای بودنـد تـا صدایی شوند در جهان صداهای آن روز. ب

جنبش زبان جهانی اسپرانتو در ایـران، بـعـد از اعـلام موجودیت خود – که در تاریخ جمعه ۳۰ ذیقعده ۱۳۳۴ ق برابر با ۳۰ سپتامبر ۱۹۱۶ انجام گرفت – چگونه به فعالیت پرداخـت و چگونه در راه آموزش زبان جهانی اسپرانتو کوشید؟
بر اساس آگهی‌های موجود در نشریـات آن دوره، به‌جز سیدرضاصدر، مدرسان دیگری نیز در تهران به آموزش زبـان جهانی اسپرانتو می‌پرداختند. اما آنچه از محتوای این آگهی‌ها برمی‌آید، نشان از جدایی و بی‌ارتباط بـودن ایـن گروه‌های آموزشی از یک دیگر دارد.
گروهی که در جنب زیارتگاه سید ناصرالدین (نصرالـدیـن) تهران در کنار زبان‌های روسی، فرانسوی و انگلیسی یک شـب در هفته به آموزش رایگان زبان جهانی اسپرانتو می‌پرداختند؛ متشکل از سیدرضا صدر و سـیـد ابـراهـیـم صـدر بـودنـد ( عصرجدید، ۸ ربیع‌الثانی ۱۳۳۵ ق برابر با اول فوریـه ۱۹۱۷).
اما امروزه ما از آنان چه می‌دانیم؟ تقریباً هیچ. آیا این دو تـن، برادر بودند؟ چه کتابی را آموزش می‌دادند؟ … .
گروه دیگر، متشکل از بهمن میرزا شیدانی، میرزا احمدخان و موچول خانم مصور رحمانی بودند. این گروه از مـدرسـان زبان جهانی اسپرانتو، کلاس‌های متعددی در تـهـران بـرگـزار می‌کردند. بر اساس آگهی مندرج در روزنـامـه عصـر جـدیـد ( سه‌شنبه مورخ ۲۴ محرم‌الحرام ۱۳۳۵ ق برابر با ۱۲ نـوامـبـر ۱۹۱۶) کلاس‌های این گروه در زمان‌ها و مکان‌های زیر تشکیل می‌شد:
الف) چهارراه حسن‌آباد، کوچه محمدعلی درشتی، کـوچـه حمام، شب یکشنبه و چهارشنبه. آقای میرزا احمدخان
ب) خیابان منتظم دربار، کوچه حاجی مستشار دفتر، نمـره ۲ شب شنبه و دوشنبه. آقای میرزا احمدخان
پ) خیابان قوام الدوله، کوچه قوام دفتر؛ عصر سه‌شنبه و جمعه. موچول خانم مصور
ت) خیابان قوام الدوله، کوچه قوام دفتر؛ شب سه‌شنبه و جمعه. بهمن شیدانی
در آگهی دیگری که تنها یک هفته بعد (یکشنبه ۲۹ مـحـرم الحرام ۱۳۳۵ ق برابر با ۲۶ نوامبر ۱۹۱۶) در نشـریـه عصـر جدید منتشر شد، یکی از مکان‌های آمـوزش زبـان جـهـانـی اسپرانتو در تهران تغییر کرده است:
الف) چهارراه حسن‌آباد، کوچه قاپوچـی بـاشـی، مـنـزل محمدتقی خان؛ شب یکشنبه و چـهـارشـنـبـه. آقـای مـیـرزا احمدخان
بدین ترتیب، در تهران شش روز در هفته کلاس اسپرانتـو دایر بود و در میان این چهار کلاسِ آمـوزش زبـان جـهـانـی اسپرانتو که همگی رایگان بودند، کلاس موچول خانـم مصـور رحمانی مخصوص بانوان و دختران بود کـه در عصـر روز سه‌شنبه و جمعه تشکیل می‌شد.)
کلاس آموزش زبان جهانی اسپرانتو موچول خانم مصـور رحمانی، یگانه کلاس زنانه آزاد آموزش زبان در تهران بود این کلاسِ زنانه‌ی آموزش اسپرانتو، آن‌چنان‌که از شواهد برمی‌آید، یگانه کلاس آموزش آزاد یک زبان غیرفارسی – دایر در تهران – برای بانوان بود. اما این سخن به آن معنا نیست که بانوان آن عصر نمی‌توانستند زبانی بیگانه را بیامـوزنـد. بـرای نمونه، می‌توان به یک آگهی دیگر که دو ماه پیش‌تر از آگـهـیِ برگزاری کلاس‌های زبان جهانی اسپرانتو، در همان روزنامه‌ی عصرجدید درج‌شده است اشاره کرد. آگهی موردنظر کـه در شماره ۱۱ عصر جدید مورخ جمعه ۳۰ ذیقعده ۱۳۳۴ برابر بـا ۲۹ سپتامبر ۱۹۱۶ به چاپ رسیده است، حاکی از گشایش یـک مدرسه‌ی جدیدِ فرانسوی مخصوص دختران – در تاریـخ اول اکتبر ۱۹۱۶ مطابق با دوم ذیحجه ۱۳۳۴ ق- در تـهـران اسـت.
نشانی این مدرسه، خیابان نواب شـمـاره ۶ پشـت سـفـارت انگلستان کوچه‌ی غربی سفارت بود. این آگهی به اطلاع عـمـوم می‌رساند که زبان‌های فارسی و فرانسوی بر اساس «پروگـرام وزارت جلیله معارف» تدریس می‌شود. در ضـمـن، دانـش آموزان دروس خیاطی و پیانو را نیز آموزش خـواهـنـد دیـد.
مدیر این مدرسه، مادموازل سکوس معرفی‌شده اسـت. شـش ماه پیشتر از انتشار آگهیِ این مدرسه‌ی فرانسـوی، مـرتضـی ممتازالملک، وزیر معارف و اوقاف، در اطلاعیه‌ای که در تاریـخ پنجشنبه ۲۲ رجب‌المرجب سال ۱۳۳۴ ق برابر با ۲۵ مه ۱۹۱۶، در روزنامه‌ی عصرجدید نشر یافت، اعلام می‌دارد که: «چـون عده مدارس نسوان بالغ‌بر پنجاه مدرسـه شـده اسـت و وزارت معارف به این صورتی که دارد این عده مـدارس را برای شهر تهران کافی می‌داند، لهذا از این به بعد بـه کسـی اجازه تأسیس مدرسه اناث نخواهد داد». این اطلاعیـه بـیـان می‌دارد، درصورتی‌که یکی از پنجاه مدرسه‌ی دخترانه‌ی تهران منحل گردد جواز تأسیس مدرسه‌ای جدید صادر خواهد شد.
اما، گفتیم که کلاس آموزش زبان جهانی اسپرانتو موچـول خانم مصور رحمانی، یگانه کلاس زنانه آزاد آموزش زبان در تهران بود. این سخن به آن معنا نیست که دانش‌آموزان دخـتـر که به «مدارس نسوان» موجود در تهران می‌رفتند در آن مدارس، زبان خارجی نمی‌آموختند و این به‌شرطی بـود کـه آنان در مدارسی به تحصیل بپردازند که توسط خارجیان اداره می‌شد، مانند مدرسه مادموازل سکوس. ولی اگر بانویی که در سن دانش‌آموزی نبود می‌خواست زبان بیاموزد، آیا امکانی در اختیار داشت؟!
البته دختران و زنان اشراف‌زاده بـرای آمـوخـتـن زبـان می‌توانستند معلم سرخانه یا معلم خصوصی داشتـه بـاشـنـد، زیرا بر اساس همان اطلاعیه‌ی مرتضی الملک، حداکثر سن برای ورود به مدارس نسوان دوازده سال تمام بود.
بار دیگر باید پرسید، آیـا مـیـان «صـدرهـا» و «گـروه شیدانی» که باید همان گروه PEA باشد – که در مـراسـم روز جمعه ۳۰ ذیقعده ۱۳۳۴ برابر با ۳۰ سپتـامـبـر ۱۹۱۶ در تهران موجودیت یافت – ارتباطی وجود داشت؟ اگر ارتـبـاطـی بوده است چرا در آگهی گروه شیدانی، نامی از صدرها نیست؟
آیا در زمان برگزاری کلاس‌های صدرها (در ربیع‌الثانی ۱۳۳۵برابر با فوریه ۱۹۷)، کلاس‌های گروه شیدانـی هـنـوز فـعـال بوده‌اند؟ آیا در نگرشِ به زبان جهانی اسپرانتو، میان ایـن دو گروه اختلافی وجود داشت که صدرها اسپرانتو را در کـنـار دیگر زبان‌ها تدریس می‌کردند، درحالی‌که گروه شیدانی تنهـا به تدریس و ترجمه از زبان جهانی اسپرانتو می‌پرداختند؟
امروزه از این افراد که در حقیقت از نخستـیـن مـدرسـان زبان جهانی اسپرانتو در ایران هستند، چه می‌دانیم؟ آنـهـا در کجا اسپرانتو آموخته‌اند؟ از چه کسانی؟ آنچه مسلم است ایـن است که آنان از طریق زبانی دیگر، اسپرانتو را آموخته‌اند؛ امـا از کدام زبان؟ روسی؟ فرانسوی؟ یا حتی ترکـی؟ می‌دانیم نخستین بار، unua libro (کتاب اول) را زامنـهـوف در ۲۶ ژوئیه ۱۸۸۷ به زبان روسی، در شهر ورشو منتشـر کـرد. در ایران نیز مدارس روسی وجود داشتـنـد: هـم مـدارس عـادی روسی و هم مدارس متعلق به بریگـارد قـزاق. بـرای نـمـونـه می‌توان از مدرسه اطفالِ صاحب‌منصبان بریگارد قزاقخانه، که در ۲۷ ذیقعده ۱۳۳۴ گشایش یافت، یا مدرسه‌ی روسیِ تـهـران موسوم به مدرسه باکولین، که در ۲۹ ذیقعده ۱۳۳۴ برابر با ۱۵ سپتامبر روسی ۱۹۱۶ در تهران گشوده شد، نام برد.
این پرسش‌هایی است که باید پاسخی برای آنان یافت.

آگهی کلاس اسپرانتو
(یکشنبه ۲۹ محرم الحرام ۱۳۳۵ ق برابر با ۲۶ نوامبر ۱۹۱۶)
در نشریه ی عصر جدید

  • (ادامه دارد)

این مقاله در صفحه ۱۰ شماره دوم مجله پیام سبزاندیشان زمستان۱۳۸۱ چاپ شده است.

اسپرانتو در ایران (۱)  Esperanto en Irano

اسپرانتو در ایران (۱) Esperanto en Irano

آغاز اسپرانتو در ایران (۱)
علیرضا دولتشاهی

انقلاب مشروطیت به تعبیری حاصل برخورد انسان ایرانی با تمدن غرب بود. برخوردی که انسان ایرانی را به اندیشه در علل توسعه‌نیافتگی خویش واداشت و این به اندیشه شدن، ظهور و بروز تجددگرایی ایرانی را در پی داشت. از بن‌مایه‌های اصلی تجددگرایی ایرانی مسئله زبان است. روشنفکر ایرانی به‌درستی دریافته بود علت‌العلل واپس ماندگی ایران درتجلی مادی زبان یعنی خط نهفته است. ازاین‌رو بود که دست‌به‌کار اصلاح خط فارسی شد. روشنفکر ایرانی این نقطه عزیمت پیشرفت را برای دیگر ملل نیز چاره‌ساز دانست. 
فتحعلی آخوندزاده – پدر جنبش روشنفکری در ایران – تغییر خط ملت اسلام را خواستار شد و آن را به دولت عثمانی نیز پیشنهاد کرد. این جنبش چنان پیش رفت که یکی از چهره‌های درخشانش، یوسف مستشارالدوله –که بی‌شک از پیشگامان اندیشه جامعه مدنی محسوب می‌گردد- وجوب تغییر خط ملت اسلام را از علمای وقت استفتا کرد که شگفت آورانه پاسخی مثبت در پی داشت. 
وی در علل رویکرد به اندیشه اصلاح یا تغییر خط فارسی به نکته‌ای بس ارزشمند اشاره می‌کند: «هرگاه خط ما طوری اصلاح شود که در طبع کتب به اساس و صور اشکال آن‌ها تغییر عمده داده نشود ولی در تعلیم اطفال نوآموز ما و تحصیل طلاب تسهیل و ترقی علانیه ظاهر شود. مثلاً آلان که اطفال ما بعد از دو سال درس خواندن باز اکثراً قرآن مجید را نمی‌توانند صحیح و بی غلط بخوانند. اما بعدازآن اصلاح در خط که مقصود ماست در دو ماه، هم قرآن مجید را و هم سایر کتب و نوشتجات را در کمال صحت و درستی بدون غلط بخوانند و نیز کتب مطبوعه ما یعنی کتاب‌های باسمه و چاپی بدون یک غلط در کمال صحیحی و پاکیزگی و ارزانی بیرون بیاید و اطفال ما در ظرف چهار پنج سال مراسله را با اقسام چهارگانه حساب و ژغرافی و تاریخ و … از مقدمات سایر فنون و علوم نیز بهره‌یاب شوند.» اما اصلاح خط و دست یافتن به یک وسیله راحت‌تر ارتباطی تنها وسوسه و نیازی نبود که در این‌سوی خاک به آن احتیاج باشد. در آن‌سوی جهان در اروپا نیز بازار بحـث بـر سـر اصـلاح یـا پی فکندن زبانی ساده به‌عنوان ابـزاری جهـت ارتـباط گـرم بـود. درست است که فرمان مشـروطیت را ناصرالدین‌شاه امضا نکرد و محقق شدن آن در زمــان حکمرانــی فــرزندش مظفــرالدین شــاه بــود، اما عصر ناصری، عصـر شکل‌گیری اندیشه پیشرفت و توسـعه اسـت و عصـری کلـیدی نه‌تنها در ایران که در جهان هم به شمار می‌آید. 
زامـنهوف بنیان‌گذار جنــبش اســپرانتو، معاصـر بــا عصـــر ناصـــری اســـت و معاصـــر بـــا عصـــری کـــه مستشـارالدوله بـه تفکر درباره علل عقب‌افتادگی ایران و ایرانی پرداخت. 
در غرب همزمان با زامنهوف، دیگران نیز به آفریدن زبان‌هایی پرداختند. حتا پیش‌تر از وی اسقف یوهان مارتین اشلایر با پی افکندن ولاپوک در این راستا گام برداشته بود. حال از تجارب اندیشمند بزرگ قرن هفدهم اروپا، لایبنیتز دیگر سخن نمی‌گویم. از معاصران Giuseppe Peano به می‌توان زامنهوف ایتالیــــایی و یا حتــــــــــی Eliezer Ben Yehuda  که بنیادگر «عبری نو» است اشاره کرد. 

امـا نخسـتین بـرخورد ایـرانیان بـا اسپرانتو – که گرابوفسـکی آن را برتـرین دسـتاورد بشـر در قلمروی زبـان نامیده – با مقاله‌ای از مرحوم یوسف اعتصامی در نشــریه بهــار روی داد. هــرچند کــه در ایــن مقالــه، وی زامنهوف را چشم‌پزشکی روس دانسته است اما از آنجا که نخستین حضور اسپرانتو در زبان فارسی است، حائز اهمـیت اسـت. در این مقاله ترجمه سرودهای از زامنهوف به نام امید – سرود رسمی اسپرانتو – آمده است. 
سه سال پس از نشر این نخستین معرفی اسپرانتو، اولـین جلسـه عمومی اسپرانتو در تهران برگزار شد. این جلسـه کـه در تاریخ جمعه ۳۰ ذی‌القعده ۱۳۳۴ ق. برابر با ۳۰ ســپتامبر ۱۹۱۶ م. تشــکیل شــد، در مطــبوعات روز بازتـاب یافـت بـه طوری که در روزنامه عصر جدید مورخ شنبه ۱۲ ذی‌الحجه ۱۳۳۴ هجری قمری برابر با ۱۱ اکتبر ۱۹۱۶ میلادی می‌خوانیم: 
«اولین مجلس جشن اسپرانتو در تهران در خیابان یوسف آبـاد مـنعقد و برحسـب دعوتـی که قبلاً شده بود، جمعی حاضـر و چـند خطابـه و نطـق ایـراد و مجلـس نزدیک به غـروب خـتم شـد». خلاصه افتتاحـیه کـه از طرف پرنس بهمـن شـیدانی ایـراد شـده بـود در ادامه آن مطلب آمده است. 
 در ایـن مراسـم تأسیس انجمـن اسـپرانتو در ایـران نیز اعـلام گـردید کـه ریاسـت آن بر عهده بهمن شیدانی بود. شـیدانی در آن مراسـم درباره معرفـی اسپرانتو سخن گفـت و آمـاری ارائـه کرد. وی اشاره کرد تا سال ۱۹۱۰ تعـداد کـتب چاپ‌شده در موضوعات ادبی، اجتماعی و فلسـفی بـه زبـان جهانـی اسـپرانتو ۱۸۳۷ عنوان و تعداد جـراید ۹۴ بوده است و نیز تعداد مجامع اسپرانتو برگزار شده ۱۷۹۱ بوده است. 
    رویکـرد ایـرانیان به اسپرانتو رویکردی معطوف به دانایـی اسـت. جالب‌توجه است که فردی مانند سید رضا صـــدر- کـــه از زبـــان عربـــی در مطـــبوعات آن دوره ترجمه‌هایی دارد – در کـلاس اکابری در جنب زیارتگاه سـید ناصـرالدین تهـران بـه تـدریس رایگان زبان جهانی اسـپرانتو همت می‌نهد. در جایی که علاوه بر زبان جهانی اسـپرانتو زبان‌های روسی، انگلیسی و فرانسه نیز تدریس می‌شد. اما این تنها مدرسه اسپرانتو در تهران نبود، رضا صــدر یکــی از چــند معلــم زبــان جهانــی اســپرانتو بــود. 
می‌توان از دیگـر معلمـان زبـان جهانی اسپرانتو نیز نام آورد. بـرای نمـونه، میرزا احمدخان، موچـول مصور، بهمن شیدانی و ….

  •  ادامه دارد

این مقاله در صفحه ۵ شماره اول مجله پیام سبزاندیشان پاییز۱۳۸۱ چاپ شده است.